Co to jest Bitcoin? Jak działa i skąd się wziął

Bitcoin to tak naprawdę dwie rzeczy. Bitcoin wielką literą to sieć: oprogramowanie, zasady i komputery, na których to wszystko działa. bitcoin małą literą to waluta, która krąży w tej sieci, w skrócie BTC.

Czym to się różni od pieniędzy na twoim koncie w banku? Tym, kto prowadzi księgowość. W banku robi to bank: decyduje, czy twój przelew przejdzie, i może zablokować ci konto. W Bitcoinie tysiące komputerów na całym świecie, zwanych węzłami, prowadzi tę samą księgę i pilnuje się nawzajem. Nie ma biura, nie ma szefa i nie ma wyłącznika.

Jego twórca nazwał go w tytule whitepaper systemem pieniądza elektronicznego peer-to-peer. Mówiąc po ludzku: pieniądze, które wysyłasz prosto do drugiej osoby, bez pośrednika, który musi to zatwierdzić.

Blockchain: jedna publiczna księga

Wszystkie transakcje trafiają do bloków. Mniej więcej co dziesięć minut dochodzi nowy blok, a każdy blok wskazuje na poprzedni. Tak powstaje łańcuch, który sięga aż do pierwszego bloku z 3 stycznia 2009 roku. Kto chciałby podrobić stary blok, musiałby od nowa zrobić wszystkie kolejne bloki, i to szybciej niż reszta sieci. Dlatego transakcja przykryta kilkoma blokami uchodzi za ostateczną.

Kopanie: kto robi następny blok?

Nowe bloki tworzą górnicy. Ich komputery biliony razy na sekundę próbują znaleźć liczbę, która spełnia trudny warunek. To się nazywa proof of work. Kto trafi pierwszy, dokłada blok i zgarnia nagrodę: od kwietnia 2024 roku to 3,125 nowego bitcoina plus opłaty za transakcje z tego bloku. Tak pojawiają się nowe bitcoiny. I dlatego atak na sieć kosztuje tyle samo prądu i sprzętu co jej ochrona. Jak to wygląda w praktyce, także w domu, przeczytasz w dziale Kopanie — jak to działa.

Klucze i adresy

Twoje bitcoiny nie siedzą w aplikacji ani na karcie. Są w blockchainie, pod jakimś adresem. Kto ma klucz prywatny do tego adresu, może je wydać. Portfel przechowuje ten klucz za ciebie, zwykle jako listę 12 lub 24 słów: seed phrase. Zgubisz ją i nie masz kopii? Nikt ci nie pomoże. Pokażesz ją komuś? Ten ktoś może zabrać wszystko. Czym się różni trzymanie monet na giełdzie od trzymania ich we własnym portfelu, wyjaśniamy w naszym przewodniku dla początkujących.

Węzły: kto pilnuje zasad?

Węzeł to komputer z całym blockchainem, który sam sprawdza każdą transakcję i każdy blok. Jeśli górnik spróbuje dodać blok ze zbyt dużą nagrodą albo z monetami, które ktoś już wydał, węzły go odrzucą. Każdy może postawić węzeł, na zwykłym komputerze albo na małym pudełku w domu. Dlatego nawet duży górnik nie zmieni zasad na własną rękę.

Satoshi: bitcoin w kawałkach

Bitcoina da się podzielić aż do ósmego miejsca po przecinku. Najmniejszy kawałek nazywa się satoshi: 1 bitcoin to 100 000 000 satoshi. Nie musisz więc kupować całego bitcoina. Ile dana kwota jest warta w euro, sprawdzisz w naszym konwerterze.

31 października 2008 roku ktoś podpisany jako Satoshi Nakamoto wysłał wiadomość na listę mailingową o kryptografii: Bitcoin P2P e-cash paper. Dołączył dziewięciostronicowy dokument, czyli whitepaper, z planem na pieniądz elektroniczny, przy którym nie musisz nikomu ufać.

Pomysł nie wziął się znikąd. Kryptografowie od lat próbowali stworzyć cyfrowy pieniądz, a sam whitepaper wspomina b-money Wei Daia i Hashcash Adama Backa, system, który hamował spam za pomocą obliczeń. Z Hashcash pochodzi pomysł na proof of work. Zawsze brakowało jednak sposobu, żeby nikt nie wydał tej samej cyfrowej monety dwa razy, bez centralnej instytucji, która prowadzi księgi. Bitcoin rozwiązał to, łącząc blockchain z kopaniem.

Do tego moment był wymowny. W pierwszym bloku, czyli bloku genesis z 3 stycznia 2009 roku, jest nagłówek z tego dnia z gazety The Times: „Chancellor on brink of second bailout for banks”. Chodziło o drugie ratowanie brytyjskich banków w samym środku kryzysu finansowego. Znacznik czasu czy przesłanie? Satoshi nigdy tego nie zdradził. Nagłówek wciąż tam jest i każdy może go przeczytać.

8 stycznia 2009 roku wyszła pierwsza wersja oprogramowania, Bitcoin v0.1. Cztery dni później, w bloku 170, Satoshi wysłał 10 bitcoinów programiście Halowi Finneyowi: to była pierwsza transakcja między dwiema osobami. Finney opisał to później.

Nikt nie wie na pewno. Satoshi Nakamoto to pseudonim; może się pod nim kryć jedna osoba albo cała grupa. Satoshi pracował nad oprogramowaniem i udzielał się na forum do końca 2010 roku, w grudniu 2010 napisał ostatni wpis na forum, a potem oddał projekt innym programistom.

To, co wiadomo na pewno, jest w blockchainie. W pierwszych miesiącach jeden górnik wykopał bardzo dużo bloków, prawie na pewno sam Satoshi. Badacz Sergio Lerner oszacował w 2013 roku, że to mniej więcej milion bitcoinów. Z tego, co wiadomo, nikt tych monet nigdy nie ruszył.

Satoshim nazywano już wiele osób, a kilka samych się tak przedstawiało. Najgłośniejsza sprawa, Australijczyka Craiga Wrighta, skończyła się w sądzie w Londynie. High Court orzekł, że Wright nie napisał whitepaper i nie stworzył Bitcoina (wyrok z 20 maja 2024).

To, że twórca jest nieznany i nie rusza swoich monet, w sumie pasuje do całej idei: Bitcoin nie zależy od jednej osoby.

To, ile będzie bitcoinów, jest zapisane w oprogramowaniu. Co 210 000 bloków, mniej więcej co cztery lata, nagroda za nowy blok spada o połowę: to właśnie halving. W 2009 roku było to 50 bitcoinów, teraz 3,125. Jak zsumujesz wszystkie nagrody, wyjdzie ci odrobinę poniżej 21 milionów: 20 999 999,9769 bitcoina.

Skoro nagroda ciągle spada o połowę, prawie wszystko już wykopano: połowę po pierwszych czterech latach, dziś ponad 95%. Reszta dochodzi coraz wolniej, aż do około 2140 roku. Potem górnicy będą zarabiać już tylko na opłatach za transakcje.

W praktyce bitcoinów, których naprawdę da się użyć, jest mniej. Monety na adresach, do których ktoś zgubił klucz, zostają tam na zawsze; nikt nie wie dokładnie, ile ich jest. A czy te 21 milionów może wzrosnąć? Tylko jeśli prawie wszystkie węzły używałyby oprogramowania, które na to pozwala. Chętnych jest mało, bo dla wielu ludzi ta stała ilość to właśnie powód, żeby trzymać bitcoina.

Bitcoin nie ma stałej wartości. Cena tworzy się na giełdach, gdzie spotykają się kupujący i sprzedający. Nie ma banku centralnego, który by nią sterował, a bitcoinów nie przybywa ani więcej, ani mniej, gdy zmienia się popyt: 3,125 co dziesięć minut, bez względu na cenę.

Dlatego kurs mocno reaguje na wiadomości, przepisy, stopy procentowe i nastroje. Duże wzrosty i spadki w krótkim czasie to część historii bitcoina. Jeśli wchodzisz, upewnij się, że przetrwasz mocny spadek bez potrzeby sięgania po te pieniądze. Jak teraz wygląda trend, pokazuje nasz wskaźnik reżimu rynkowego. To nie jest prognoza, a ten tekst to nie porada inwestycyjna.

Bitcoin nie ma emitenta, więc nie ma nikogo, kto mógłby wystąpić o zezwolenie dla samej waluty. Europejskie przepisy dotyczą firm, które działają wokół niego. Od 30 grudnia 2024 roku w pełni obowiązuje europejskie prawo o kryptowalutach, czyli MiCA (rozporządzenie (UE) 2023/1114). Firma, która oferuje usługi kryptowalutowe, potrzebuje teraz zezwolenia od organu nadzoru w jednym z krajów UE i z nim może działać w całej UE. Firmy, które działały już wcześniej, mają czas najpóźniej do 1 lipca 2026 roku.

Które platformy mają zezwolenie, sprawdzisz w naszym rejestrze zezwoleń; same przepisy opisujemy w Dossier MiCA. Z podatkami jest różnie w zależności od kraju: w jednym płacisz od zysku przy sprzedaży, w innym od wartości tego, co masz. Wszystko, kraj po kraju, znajdziesz w naszym zestawieniu podatków od kryptowalut w Europie.

• Ryzyko kursowe. Wartość może w krótkim czasie mocno spaść. Wchodź tylko z pieniędzmi, których stratę zniesiesz.
• Nie ma odwrotu. Co wysłane, to przepadło. Literówki w adresie albo przelewu do oszusta nie da się cofnąć.
• Zgubione klucze. Nie masz kopii seed phrase? Twoje bitcoiny przepadają i nikt ich nie odzyska.
• Oszustwa. Obietnice stałego zysku, rzekome „podwajacze” i fałszywe aplikacje to codzienność. Uczciwa firma nigdy nie poprosi o twoją seed phrase.
• Ryzyko platformy. Jeśli zostawiasz bitcoiny na giełdzie, ufasz tej firmie. Wybierz platformę z zezwoleniem MiCA, a przy większych kwotach pomyśl o własnym portfelu.